Loading... आजः बिहिबार, भदौ ३१, २०७८

शिक्षक सेवा आयोगमा सफलता कसरी प्राप्त गर्ने ?

तिलकबहादुर खत्री,
परीक्षालाई मूल्यांकनको विश्वसनिय , भरपर्दो, प्रचलित र उपयुक्त माध्याम वा तरीका मानिन्छ । विद्यालय तह देखि विश्व विद्यालय सम्मको शैक्षिक उपाधी प्रदान गर्न परीक्षालाई नै मुख्य साधन मानिएको छ । त्यस्तै विभिन्न सेवा आयोगहरु जस्तै लोक सेवा आयोग, शिक्षक सेवा आयोग आदिले देशको विभिन्न क्षेत्रमा काम गर्न आवश्यक पर्ने दक्ष जनशक्तिको छनौट गर्न मुख्य आधार र तरिका परीक्षालाई नै बनाएका छन् । शिक्षक सेवा आयोगले विभिन्न तह र श्रेणीका लागी शिक्षकहरुको छनौट गरी नेपाल सरकारलाई सिफारिस गर्ने काम गर्दछ । यो बर्ष पनि आन्तरिक र खुला दुबै किसिमको विज्ञापन प्रकाशित गरेको छ भने बढुवाको लागी पनि विज्ञापन प्रकाशित गरेको छ । विज्ञापन प्रकाशित भए पछि शिक्षाशास्त्र संकायको अध्ययन गरेर र अन्य संकाय अध्ययन गरेर तालीम पुरा गरेर अध्यापन अनुमति पत्र प्राप्त गरेका लाखौ साथीहरु कसरी शिक्षक सेवामा सफलता प्राप्त गर्न सकिन्छ ? कहाँ गएर तयारी गर्ने ? कस्ता सामाग्रीहरु अध्ययन गर्ने ? परीक्षामा कसरी लेख्ने आदि कुरामा गम्भिर रुपमा सोच्ने , साथीहरुसँग छलफल गर्ने गरि रहनु भएको होला ? भने विभिन्न संस्थाहरुले शिक्षक सेवा आयोगको तयारी कक्षा पनि सन्चालन गरिरहेका छन् । यो आलेखमा कसरी तयारी गर्ने, कहाँ बसेर तयारी गने , के कस्ता सामाग्रीहरु अध्ययन गर्ने, अध्ययन गरेको कुरा परीक्षामा कसरी लेख्ने आदि बिषयबस्तुमा केन्द्रित रहेर आफ्नो अनुभव तथा बिचार प्रस्तुत गरेको छु ।

१. अध्ययन सामाग्री छनौट, संकलन र ब्यबस्थापन
अध्ययनलाई स्तरिय, राम्रो र ब्यबस्थीत गर्न आधिकारीक र स्तरिय सामाग्रीको छनौट गर्नु पर्दछ । बजारमा विभिन्न किसिमका सामाग्रीहरु सजिलै पाइन्छन् । यस्ता सामाग्रीहरुबाट आफुलाई आबश्यक पर्ने आधिकारीक सामाग्री छनौट गर्दा निम्ना कुरामा ध्यान दिनु पर्दछ ः
– शिक्षक सेवा आयोगले निर्धारण गरेको पाठ्यक्रम लिने
– सम्बन्धित तहको विद्यालय तहको पाठ्यक्रम, पाठ्यपुस्तक र शिक्षक निर्देशिका लिने
– शिक्षा ऐन, नियामवली, नेपालको संविधान लिने
– विभिन्न शिक्षा आयोगका प्रतिवेदन र विभिन्न शिक्षा सम्वन्धिी कार्यक्रमहरु तथा तिनको प्रतिवेदनहरु www.moe.gov.np, www.moecdc.gov, www.nced.gov.np आदिबाट डाउनलोड गर्न पनि सकिन्छ ।
– शिक्षक सेवा आयोगका लागी तयार पारिएका गाइडहरु कम्तिमा दुई ओटा सम्म , शैक्षिक इतिहास र शैक्षिक सामान्य ज्ञान लिने

२. अध्ययन समय तालीका निर्माण गर्ने
अध्ययनलाई ब्यबस्थित बनाउन दैनिक समय तालीका निर्माण गर्नु पर्दछ । जसले संकलित शैक्षिक सामाग्रीहरु सबैलाई समयमै अध्ययन गर्न सहयोग गर्दछ । समय तालीकामा कुन समयमा कुन सामाग्री अध्ययन गर्ने भन्ने कुरा निर्धारण गर्नु पर्दछ ।

३. अध्ययनलाई सतहि देखि गहिराइमा लिने
सबै भन्दा महत्वपूर्ण कुरा अध्ययन हो । राम्रो समय तालीका बनाउने र आधिकारीक शैक्षिक सामाग्री हँुदैमा मात्र हुदैन । त्यसको लागी अध्ययनलाई निरन्तरता दिने , कडा मेहनत गर्ने र पढेको कुरालाई स्मरण गर्ने गर्नु पर्दछ । अध्ययन गर्ने तरिका ब्यत्तिपिच्छे फरक फरक हुन्छन् । यहाँ मैले सतहि देखि गहिराइ तिरको अध्ययन तरिकाको बारेमा चर्चा गर्ने प्रयास गरेको छु । सबै भन्दा पहिले आफुले प्रतिस्पर्धा गर्ने तहको शिक्षक सेवा आयोगले निर्धाण गरेको पाठ्यक्रम लिने र जसको चरणबद्ध रुपमा अध्ययन गर्नु पर्दछ ।

चरण १ मा पहिले मुख्य रुपमा कति ओटा एकाईहरु छन ति सबै एकाइको क्रमबद्ध नाम याद गर्ने, चरण २ मा प्रत्येक एकाइका उप एकाइ याद गर्ने र चरण ३ मा पुरा पाठ्यक्रम याद गर्ने । किनकी पाठ्यक्रम आधिकारिक तथा मुख्य सामाग्री हो । पाठ्यक्रमको पुरा जानकारी पछि मात्र अन्य सामाग्री को छनौट तथा अध्ययन गर्ने कुराको निर्धारण गरिन्छ ।

प्रश्नहरु बस्तुगत र बिषयगत गरि दुई प्रकारका सोध्ने ब्यबस्था पाठ्यक्रममा रहेको छ ।
बस्तुगत प्रश्नको तयारि गर्ने तरिका
– माथी १ नम्बर अनुसार छनौट गरिएका सामाग्रीहरु मध्ये पाठ्यक्रममा बस्तुगत खण्डको लागी आबश्यक पर्ने सामाग्री मात्रै पढ्ने
– आधिकारीक सामाग्रीहरुमा मुख्य मुख्य बुद्धाहरु नोट गर्ने
– पाठ्यबस्तुको गहण अध्ययन गरिसके पछि मात्र नमुना प्रश्नमा अभ्यास गर्ने । कतिपय साथीहरुले नमुना वस्तुगत प्रश्नहरु कण्ठ गर्ने गरेको पाइन्छ । यस्तो गर्दा नमुना प्रश्न मात्र याद हुन्छ तर बिषयबस्तुको ज्ञान हुदैन । त्यसैले पाठ पढ्नु पर्दछ नकि प्रश्न । किनकी एउटा बुद्धाबाट विभिन्न प्रश्न बनाउन सकिन्छ ।
– गहण अध्ययन पछि पुस्तकमा भएका र पुराना बस्तुगत प्रश्नहरु अभ्यास गर्ने
– साथीहरुसँग छलफल गर्ने र स्पष्ट नभएका कुरा खोज्ने तथा जान्ने ब्यक्तिहरुसँग सोधेर स्पष्ट हुने ।
बिषयगत प्रश्नको तयारी गर्दा निम्नानुसार गर्ने
– पाठ्यक्रमलाई पुनःस्मरण गर्ने र कुन एकाइबाट कति ओटा प्रश्न सोध्ने हो , सो बारेमा स्पष्ट हुने ।
– क्रमबद्ध रुपमा पहिलो एकाइलाई विभिन्न चरणमा बाँडेर अध्ययन गर्ने । चरण १ मा मुख्य रुपमा पहिलो एकाइका मुख्य शिर्षकहरु सबैको क्रमबद्ध याद गर्ने , चरण २ मा प्रत्येक शिर्षकका उप शिर्षकहरु याद गर्ने र चरण ३ मा उपशिर्षकमा भएका कुराहरु अध्ययन गर्ने र नोट तयार गर्ने
– क्रमबद्ध रुपमा दोस्रो, तेस्रो हुदै सबै एकाइलाई विभिन्न चरणमा बाँडेर अध्ययन गर्ने । चरण १ मा मुख्य रुपमा पहिलो एकाइका मुख्य शिर्षकहरु सबैको क्रमबद्ध याद गर्ने, चरण २ मा प्रत्येक शिर्षकका उप शिर्षकहरु याद गर्ने र चरण ३ मा उपशिर्षकमा भएका कुराहरु अध्ययन गर्ने र नोट तयार गर्ने ।
– नोट तयार गर्दा संकलित सबै सामाग्रीको अध्ययन गरेर बिश्लेषण गरि सश्लेषण गरेर तयार गर्ने
– यसरी तयार पारिएको नोट निरन्तर अध्ययन गर्ने ।
नोटको तयारी र अध्ययन पछि नमुना प्रश्न तथा पुराना प्रश्नहरुको उत्तर लेख्ने र सो उत्तर साथीहरु तथा अग्रजहरुलाई मूल्यांकन गर्न लगाएर प्राप्त पृष्ठपोषको कार्यान्वयन गर्ने । आफैले मुल्यांकन गर्ने नम्बर दिने । पुणः लेख्ने मूल्यांकन गर्ने गर्नु पर्दछ जसले लेखन सिपमा निखारता ल्याउँदछ र अध्ययनमा बोधगम्यता र निखार्ता ल्याउँदछ ।
४. निष्कर्ष
अन्तमा अध्ययनलाई निरन्तरता दिदै मानसिक तनाबको ब्यबस्थापन गर्ने, अनिदो नबस्ने, खानपिनलाई सन्तुलित बनाउने , परीक्षाहलमा कसरी लेख्ने भनेर पुर्व योजना बनाउने जसले गर्दा सबै प्रश्नको हल गर्न सकियोस । सबै प्रश्नको राम्रो उत्तर लेख्दा लेख्दै कुनै एउटा प्रश्न लेख्न समय नपुगेर छुटेमा प्रतिशपर्धामा पछि परिन्छ । अतः सामाग्री संकलन, समय तालीका निमार्ण र प्रयोग , गहण अध्ययन र लेखन सिपको निखार्ताले सफलता मिल्नेछ । सबै प्रतियोगी साथीहरुलाई अग्रिम सफलताको शुभकामाना ।


ताजा समाचार